گفتار درمانی به تشخیص، بررسی و درمان آسیب های گفتاری و زبانی می پردازد. در حقیقت گفتار درمانی که جزو رشتههای علوم توانبخشی است، اختلالات مربوط به ارتباط، صوت، درک و بلع را تشخیص داده و در جهت درمان آن اقدام می کند.
چنانچه کودکان در تلفظ کلمات مشکل داشته باشند، گفتار درمانگر میتواند به آنها کمک کرده و مشکلات گفتاری و زبانی را برطرف نماید.
اگر کودک نتواند کلمات را واضح و روان بیان کند و یا خواسته های خود را به صورت یک جمله بگوید به معنای اختلالات گفتاری است.
این کودکان هجاهای صوتی را شکسته ادا کرده و به همین علت در برقراری ارتباط با دیگران مشکل پیدا خواهند کرد. همچنین در صورتی که کودک نتواند تلفظ کلمات را درست بیان کند یا دایره محدودی از واژگان داشته و یا لکنت زبان و مکث طولانی در صحبت کردن و عدم برقراری ارتباط با دیگران داشته باشد، از اختلالات گفتاری رنج می برد.
این موارد رایج ترین اختلالات گفتاری هستند و کودکان مبتلا به این مشکلات اعتماد به نفس پایینی دارند. با مراجعه به گفتار درمانگر می توان تا حد زیادی این مشکلات را برطرف کرد.
اختلالات گفتار چیست؟
اختلالات گفتاری می تواند در نحوه ایجاد صداها برای ایجاد کلمات تأثیر بگذارد. برخی از اختلالات صوتی نیز ممکن است در دسته اختلالات گفتاری در نظر گرفته شود.
اختلالات گفتاری در همه رده های سنی از کودکان تا بزرگسال قابل مشاهده است اما قطعا درمان زودرس می تواند اساسی ترین نقش را در از بین بردن اختلالات گفتاری ایفا کند.
چه عواملی باعث اختلالات گفتاری می شوند؟
اختلالات گفتاری که ما در این جا به آن اشاره شده اختلالی است که بیشتر فیزیکی بوده و بر روی تارهای صوتی، عضلات، اعصاب و سایر ساختارهای داخلی گلو تأثیر می گذارد.
علل این نوع اختلالات ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- برخی افراد به دلایلی که بیشتر مادرزادی است به تارهای صوتی خود آسیب می رسانند
- برخی افراد در بزرگسالی و برخی دیگر در کودکی دچار ضربات مغزی می شوند
- از ضعف های مادرزادی می توان به ضعف عضلانی اشاره کرد
- ضعف تنفسی نیز از مشکلاتی است که بصورت ژنتیکی در کودکان ایجاد می شود البته در بزرگسالی هم می تواند این اتفاقات رخ دهد.
- اما سکته های مغزی اتفاقاتی هستند که لزوما در کودکان رخ نمی دهند و در بزرگسالان اتفاق می افتند
- از دیگر مشکلات بیانی می توان به پولیپ یا گره ها و برآمدی های روی تارهای صوتی اشاره کرد
- فلج بودن تارهای صوتی نیز از مشکلات اختلال های صوتی هستند.
- عقب ماندگی ذهنی نیز می تواند افراد را دچار مشکلات اختلالات گفتاری کنند.
افرادی که شرایط پزشکی یا مشکل رشد و نمو خاصی دارند می توانند دچار اختلال گفتار نیز شوند، برای مثال مشکلات مادرزادی که در بالا بیان شد یا اوتیسم و بیش فعالی که روند رشد فیزیکی و شخصیتی کودکان را به تعویق می اندازند.
علائم اختلال گفتار چیست؟
بسته به علت اختلال گفتار ، علائم مختلفی ممکن است وجود داشته باشد. علائم متداول که افراد مبتلا به اختلال گفتار تجربه می کنند عبارتند از:
- تکرار صداها ، که بیشتر در افرادی که لکنت زبان دارند دیده می شود
- اضافه کردن صداها و کلمات اضافی
- کلمات طولانی
- حرکات تند و تیز هنگام صحبت کردن ، معمولاً سر را درگیر می کند
- چندین بار چشمک می زند
- سرخوردگی قابل مشاهده هنگام تلاش برای برقراری ارتباط
- مکث های مکرر هنگام صحبت کردن
- تحریف صداها هنگام صحبت کردن
- کوفتگی ، یا صحبت کردن با صدای تند و زننده
درمان اختلالات گفتاری
اختلالات گفتاری خفیف ممکن است به هیچ درمانی نیاز نداشته باشد. برخی از اختلالات گفتاری ممکن است به سادگی از بین بروند اما برخی دیگر از اختلالات با گفتار درمانی بهبود پیدا کنند. درمان متفاوت است و بستگی به نوع اختلال دارد.
بخاطر همین به این جمله استناد نکنید، هر اختلالات گفتاری را با پزشک کودک مطرح کنید تا او تشخیص دهد این اختلال به سادگی از بین می رد یا با گفتار درمانی بهبود می یابد.
در گفتاردرمانی، یک درمانگر حرفه ای شما را با تمریناتی برای تقویت ماهیچه ها در صورت و گلو، راهنمایی می کند تا یاد بگیرید هنگام صحبت کردن تنفس خود را کنترل کنید.
تمرینات تقویت کننده عضلات و تنفس کنترل شده به بهبود نحوه شنیدن سخنان شما کمک می کند همچنین روش هایی برای تمرین صحیح تر و روان تر صحبت یاد خواهید گرفت.
گفتار درمانی کودکان چیست
با گفتار درمانی میتوان گفتار کودک را بهبود بخشید. مشکلات گفتاری مانند لکنت زبان، بیان اشتباه واجها و صداها، بیان ضعیف و… با گفتار درمانی درمان خواهد شد.
گفتار درمانی در موارد زیر به کودک کمک می کند:
- کنترل حجم صدای تولید شده
- ادای درست کلمات و صداها
- بیان کلمات در قالب جمله
فواید گفتار درمانی
یکی از مهمترین راه ها برای برقراری ارتباط، زبان است و اگر اختلالی در این امر ایجاد شود علاوه بر مشکلات فردی، مشکلات اجتماعی نیز به همراه خواهد داشت. گفتار درمانی منجر به رفع اختلالات گفتاری و ارتباطی میشود.
در واقع گفتار درمانی جایگاه ویژه ای در جامعه پزشکی و مردم دارد. گفتار درمانی علاوه بر رفع اختلالات گفتاری و زبانی موجب درمان مشکلات بلع و تغذیه نیز می شود. بسیاری از کودکان که از اختلالات گفتاری رنج می برند، در بلع غذا نیز با مشکل مواجه هستند.
گفتار درمانگر برای درمان روی دو مورد متمرکز است:
- روش هایی برای تمرینات دهان که منجر به تولید صدا، کلمات و جمله بندی می شود.
- استفاده از تصاویر و ابزارهایی مانند تبلت، کامپیوتر و… برای افزایش توانایی درک و گفتار کودک.
چه زمانی به گفتاردرمانی نیاز داریم
اگر کودک در صحبت کردن مشکل داشته یا از حجم صدایی کم یا بلند استفاده کند یا منظور خود را نتواند به دیگران بگوید و نیز در دستور زبان برای جمله بندی ها دچار اشکال باشد، باید به گفتار درمانگر مراجعه کند. این کودکان علاوه بر آنکه در برقراری ارتباط با دیگران مشکل دارند دارای اعتماد به نفس پایینی هستند.
در صورت مشاهده موارد زیر باید به گفتار درمانگر مراجعه شود:
- کودک ارتباط کلامی یا غیر کلامی برقرار نکند.
- دیگران متوجه صحبت های کودک نشوند.
- کودک با لکنت زبان، تکرار کلمات و مکث طولانی صحبت کند.
- کودک برای بیان خواسته های خود با کلمات مبارزه کند.
- برای برقراری ارتباط با دیگران مانند بازی کردن، همکاری و… مشکل داشته باشد.
- کودکانی که بیماریهای خاص مانند فلج مغزی، اختلال یادگیری، اوتیسم یا اختلالات شنوایی دارند.
- کودکانی که روند رشد گفتاری و زبانی آنها تاخیر داشته و دچار تأخیر در صحبت کردن هستند.
- چنانچه کودک خوب صحبت کند ولی در برقراری ارتباط مشکل داشته باشد.
- کودکان مبتلا به اختلالات شنوایی (ناشنوایان و کم شنوایان)
- کودکان مبتلا به اختلال بلع
- تاخیر در شروع گفتار توسط کودک
- اشکال در بیان اصوات و واجها
در حقیقت اگر هنگام صحبت کردن کودگ، دیگران به جای توجه به محتوای صحبت، به طرز بیان کودک توجه کنند، به معنی وجود مشکلات گفتاری است. اختلالات گفتاری در روابط اجتماعی و برقراری ارتباط با دیگران تاثیر منفی زیادی روی کودک خواهد گذاشت. این عوامل آسیبهای روحی و روانی زیادی نیز به دنبال دارند. به همین منظور باید نسبت به درمان آن سریعا اقدام شود.
تمرین های گفتار درمانی
به منظور برطرف کردن مشکلات گفتاری و زبانی، یکسری تمرینات را بهتر است در منزل با کودک خود انجام دهید. در این بخش به برخی از این تمرین ها اشاره می کنیم. چنانچه در هنگام انجام این تمرینات کودک با مشکل روبرو است باید با گفتار درمانگر مشورت کنید.
۱- با کودک خود صحبت کنید.
روش مناسب کمک به درمان مشکلات گفتاری کودک تشویق او به صحبت کردن درباره مسائل و اتفاقات روز است. پدر و مادر می توانند درباره کارهایی که کودک در طول روز انجام داده با او صحبت کرده و او را به حرف زدن سوق دهند.
۲- از کودک خود درباره نوع بازی و کاری که می خواهد انجام دهد سوال بپرسید.
مثلاً از او بپرسید که بازی دوست داری انجام دهی؟ یا دوست داری در پارک توپ بازی کنی؟ و سوالاتی از این قبیل.
۳ – به کودک خود مسئولیت بدهید و درباره طریقه انجام آن با او صحبت کنید.
به عنوان مثال از او بخواهید به خواهر یا برادر کوچکترش در لباس پوشیدن کمک کند. یا با او بازی نماید و سپس در مورد این مسائل نظر او را بپرسید. مثلا از او بپرسید آیا کمک به خواهر یا برادرش دشوار بود؟ و…
۴- در انجام کارهای منزل به او مسئولیت بدهید.
به عنوان مثال از کودک بخواهید و سایل اتاقش را مرتب کند یا به گیاهان آب بدهد و در این زمان با او صحبت هم بکنید.
۵- با کودک خود بازی کنید و در حین بازی با او حرف بزنید.
۶- درباره بازی کودک خود با دوستان یا فامیل با او صحبت کنید تا آن را برایتان تعریف کرده و با شما هم کلام شود.
۷- از آینه برای گفتار درمانی استفاده کنید. بازی آینه باعث می شود کودک تلفظ درست کلمات و هماهنگی فک و زبان را یاد بگیرد.
۸- برای پیدا کردن منشاء مشکلات گفتاری کودک، با تهیه یک جدول عوامل موثر در این زمینه را مشخص کرده و زمان آن را بنویسید.
۹- زمان تماشای تلویزیون را برای کودک خود کاهش دهید تا بیشتر به بازی های مرتبط با گفتار درمانی و یا صحبت کردن بپردازد.
۱۰- از کودک خود بخواهید کتاب مورد علاقه اش را برایتان بخواند.
۱۱- برای کودک خود داستان صوتی بگذارید تا بتواند با تلفظ صحیح کلمات آشنا شود.
۱۲- قافیه سازی کنید کلماتی مثل توت و توپ، پارچ و قارچ، شیر و سیر و تیر، تند و کند و … را انتخاب کرده و با کودک تمرین کنید.
۱۳- داستان سرایی با تصاویر: کودک در داستان سرایی سعی می کند از عمیق ترین قسمت های ذهن خود کلمات را بیرون کشیده و استفاده کند. بازگو کردن قصه ها، وقایع روزانه، داستان های خیالی، همگی از بهترین روش های گفتار درمانی کودک ۴ ساله هستند.
۱۴- ساخت آلبوم تصاویر: از کتاب ها، مجله ها، آلبوم های خانوادگی عکس هایی را انتخاب کنید، آنها را بریده و در کنار هم قرار دهید و از کودک بخواهید درباره آن ها داستان هایی را برای شما در لحظه بازگو کند.
دیگر بازی های گفتار درمانی
۱ – بازی فلش کارت:
فلش کارتهایی از تصاویر گوناگون تهیه کرده و از کودک بخواهید نام آنها را بگوید. در این بازی از تصاویر ساده شروع کنید و در صورت تاخیر کودک برای نام بردن کلمات، به او زمان بدهید.
۲ – بازی لی لی
در بازی لی لی از کودک بخواهید هنگام شروع بازی و پریدن در هر شماره، کلمه خواسته شده را بگوید به این صورت کودک ۹ بار کلمه را تکرار خواهد کرد و هنگام بازی مجدد کلمه ای جدید به او بگویید. سپس در انتها کودک را با یک هدیه تشویق کنید.
۳ – توب بازی یا استپ هوایی
در این بازی با کودک خود توپ بازی کرده و در هر بار از او بخواهید کلمه ای را تکرار کند.
۴ – با کودک خود راه بروید.
در این روش با کودک خود به پیاده روی بروید و از کودک بخواهید کلمه مورد نظر شما را بگوید و در صورت تلفظ درست آن، یک قدم به جلو بروید.
تمرین حرکتی، دهانی و گفتاری
اگر عضلات دهانی کودک، ضعف در گفتار داشته باشند، با یک سری تمرین هایی که باعث تقویت عضلات فک، زبان، گونه و لب ها می شود، کودک خود را در بهبود روند رشد گفتاری آن یاری نمایید.
حرکات لب:
برای این روش از کودک بخواهید صداهایی مانند اووو یا اییی این را بگوید و تکرار کند یا لپ خود را باد کرده و خالی نماید. نوشیدن مایعات با نی نیز کمک زیادی در این رابطه خواهد کرد.
حرکات زبان:
روش هایی که برای حرکات زبانی است شامل گفتن حروف مانند ب،ب،ر،ر،ن،ن و… است و نیز کلمه ی برو را با اغراق بیان کند. این تمرینات به کودک کمک میکند تا تلفظ صحیح حروف را یاد گرفته و زبان خود را برای بیان آنها درست حرکت دهد.
حرکات گونه:
روش های مربوط به حرکات گونه شامل بستن لب و منقبض کردن عضلات گونه است. یا کودک حرف o را با لبهای خود بسازد. در این تمرین ها عضلات گونه تقویت خواهد شد.
ساخت حباب:
یکی از روش های مناسب برای تقویت عضلات لب و صورت کودک باد کردن بادکنک است.
ساز دهنی:
زدن سازدهنی یکی از روش های موثر در تقویت عضلات لب و دهان و نیز کنترل تنفس است. تمرکز روی نت های ساز و حرکت لب ها باعث تقویت آن و کنترل تنفس میشود.
خوردن کره بادام زمینی و خوراکی های شیرین:
کره بادام زمینی یا شکلات را به اطراف دهان کودک خود زده و از او بخواهید آن را با زبان لیس بزند. این روش نیز باعث تقویت عضلات زبان میشود.
درمان تاخیر در گفتار
مشکل تأخیر در گفتار که در برخی کودکان وجود دارد و با گفتار درمانی برطرف خواهد شد. در اصطلاح به مشکل تاخیر در گفتار، لیت تاکر گفته می شود. برخی از کودکان گاهی دیرتر از همسالان خود شروع به حرف زدن میکنند. با گفتار درمانی به روش های مختلف از جمله بازی درمانی و انجام تمرین های لازم در منزل می توان این مشکل را برطرف کرد.
سنین گفتار درمانی
هر چه سریعتر نسبت به گفتار درمانی کودک خود اقدام کنید، نتیجه مطلوب تری خواهید گرفت. در هر سنی که متوجه مشکل گفتاری فرزند خود شدید، نسبت به درمان آن و مراجعه به گفتار درمانگر باید اقدام نمایید. گفتار درمانی را از سن دو سالگی می توانید شروع کنید. اگر برای درمان اختلالات گفتاری کودک خود دیر اقدام نمایید کودک دچار عدم اعتماد به نفس شده و در مدرسه مشکلات دیگری نظیر برقراری ارتباط، صحبت نکردن و اختلال در تلفظ پیدا خواهد کرد. مراجعه به گفتار درمانگر در زمان طلایی و مناسب آن تأثیر چشمگیری در بهبودی فرزندتان خواهد داشت. در ادامه مطلب به گفتاردرمانی در سنین مختلف اشاره می کنیم.
گفتار درمانی کودک کمتر از دو سال
کودک در سنین کمتر از دو سال نمی تواند صحبت کند و تنها قادر است آواهایی را بسازد. در این سن تشخیص نیاز کودک به گفتار درمانی کمی دشوار است. همچنین کودک در این سن کودک می تواند صداهایی مانند دا را تکرار نماید. والدین با تشویق کودک باید او را نسبت به حرف زدن ترغیب کنند. در این بازه زمانی، والدین هنگام غذا دادن یا حمام بردن کودک، باید با تکان دادن دست و سر یا اشاره کردن با او ارتباط برقرار کنند. کودک در این سن می تواند اسامی مانند اسم خواهر یا نزدیکان، اسامی اعضای بدن مانند چشم، دست و…، اسامی اشیا مانند مسواک، تخت و…، اسامی حیوانات مانند پیشی، هاپو و… را تکرار کند.
همچنین با آموزش افعال ساده مانند رفت، آمد، برو و کلمات پرسشی مانند چی، کجا و… ونیز کلماتی مانند بالا، پایین و… می توان به رشد گفتاری کودک کمک کرد. در مراحل بعد نیز میتوان به کودک استفاده از ترکیب کلمات و ساختن جملات کوتاه مانند این چیه؟ توپ کجاست؟ و… را یاد داد.
گفتار درمانی کودک ۲ تا ۳ سال
در این گروه سنی باید تمرینات را ادامه داد و تکرار کرد تا نتیجه مطلوب به دست آید. همچنین باید جملات سه کلمه ای به کار برد که فعل و فاعل و مفعول در آن ها وجود داشته باشد. همچنین با کودک به صورت روان صحبت کنید و سطح کلامی بالاتر از او داشته باشید. از بازی بله یا خیر نیز می توانید بهره بگیرید. ضمناً باید توجه داشته باشید که در مسیر گفتاردرمانی نباید عجول بود، در حالت عادی با افزایش سن کودک مشکلات گفتاری او بهتر خواهد شد.
در این سن موارد زیر را میتوان به کودک آموزش داد:
- واژه های زبان فارسی که شامل اسامی، افعال، قیدها، ضمیرها و جملات پرسشی هستند.
- اسم مکانهایی که داخل خانه مثل اتاق ، حمام و نیز مکان های شناخته شده بیرون از منزل مانند پارک و…
- آموزش اسامی متعدد به مانند وعده های غذایی، شغل پدر و مادر، رنگ ها، ضمیر های گوناگون (من، تو و..)، پدیده های جوی (باران، برف و…)، کلمات پرسشی (چقدر، کدام، چرا) و…
- آموزش به کار بردن درست حروف اضافه در جملات که شامل به،با، از، تا، ولی، چون است.
- آموزش اعداد از ۱ تا ۱۰ و بیان شمارشی آنها.
گفتار درمانی کودک ۳ تا ۴ سال
در گفتار درمانی کودکان ۳ تا ۴ سال از جملات پیچیده تری استفاده خواهد شد. همچنین شامل ترکیب کلمات بیشتر و ساختن جملات کامل خواهد بود. در این گروه سنی اشکال هندسی به کودکان یاد داده میشود و کودک با نگاه به شکل باید نام آن را بگوید. جملات کاربردی در روابط اجتماعی نیز زیبا تر خواهند بود مانند من شما را دوست دارم، مرسی که به من شیرینی دادید و..
گفتار درمانی کودکان ۴ تا ۵ سال
کودکان در این گروه سنی می توانند گفتار را به صورت کامل انجام دهند. در گفتار درمانی این گروه سنی؛ کودکان باید به طور پیوسته جملات را به کار گیرند و از اتفاقات روزمره خود و خانواده صحبت کنند.
در این گروه سنی کودکان بسیار کنجکاو تر بوده و سوالات متعددی می پرسند، همچنین عموما کودکان ۴ تا ۵ سال در روان بودن گفتار خود مشکل دارند و نه در ناروانی گفتار و نیز افعال را میتوانند به درستی صرف کنند.
اصولا با کودک های ۴ ساله بهتر می توانیم، تعاملاتی از جنس گفتار درمانی انجام دهیم، خواندن کتاب، مکالمه طولانی مدت با کودک، داستان سرایی، قافیه سازی و … همگی تعاملات مناسب با کودک هستند.
تکنیک و تمرینات گفتاری برای کودکان تازه متولد شده و نوپایان
- کودک را تشویق به تقلید از صداهای ساده کنید.
- صدا های ساده مانند آآآ، دااا و… را برای کودک تکرار کنید تا او تشویق به تقلید از آن ها شود.
- برقراری تماس چشمی و آرام صحبت کردن
- با کودک خود به آرامی حرف بزنید تا کلام شما را درک کند و با برقراری تماس چشمی او را تشویق به تکرار نمایید. در صورت تلفظ اشتباه کلمات آن را تصحیح کرده و دوباره تکرار کنید.
- با کودک خود بازی کنید.
- با انجام بازی های مناسب برای کودک، اعتماد به نفس او را افزایش داده و او را ترغیب کنید تا با شما صحبت کند.
- از کودک درباره کاری که انجام می دهد سوال بپرسید.
- مثلاً اگر کودک در حال راه رفتن یا بازی کردن است، از او بپرسید الان چه کاری انجام میدهی؟ و به این صورت او را به برقراری ارتباط و صحبت کردن وا دارید.
- شعر خواندن
- برای کودک خود شعر بخوانید. اگر با آهنگ یا ریتم خاصی آن را انجام دهید، تاثیر بیشتری روی گفتار کودک و بهبودی آن خواهد داشت.
- کودک را در برقراری ارتباط تشویق کنید.
- زمانی که کودک برای برقراری ارتباط با دیگران و یا با شما تلاش می کند، او را به این کار تشویق کرده تا علاوه بر افزودن اعتماد به نفس در او، در سنین بالاتر رابطه بهتری با پدر و مادر داشته باشد.