شخصیت، مجموعهای از ویژگیهای فردی شامل الگوهای ثابت فکری، عاطفی و رفتاری است که تعیین میکند ما چگونه دنیا را میبینیم و با آن تعامل میکنیم. اما زمانی که این ویژگیها تبدیل به رفتارهای خشک، غیرقابل انعطاف و ناسازگارانه میشوند، با پدیدهای به نام اختلال شخصیت روبرو هستیم.
اختلالات شخصیت (Personality Disorders) مجموعهای از اختلالهای روانشناختی هستند که ویژگی اصلی آنها رفتارهای خشک و نفوذناپذیر است. این رفتارها به دلیل اینکه مانع سازگاری فرد با الزامات زندگی روزمره میشوند و روابط او را با دیگران مختل میکنند، آسیبزا هستند. افراد مبتلا معمولاً تصور میکنند که این دیگران هستند که باید تغییر کنند، نه آنها.
چهار شاخص اصلی برای تشخیص نابهنجاری
برای اینکه یک رفتار یا الگوی فکری به عنوان اختلال یا نابهنجاری شناخته شود، معمولاً چهار خصیصه اصلی در نظر گرفته میشود:
- پریشانی: تجربه عذاب هیجانی یا جسمانی مداوم در زندگی روزمره.
- اختلال در عملکرد: کاهش توانایی فرد در انجام امور روزمره به طوری که نتواند کارهایش را به نحو مطلوب پیش ببرد.
- خطر: به مخاطره انداختن خود و دیگران با رفتارهای تکانشی یا خطرناک.
- عدم مقبولیت اجتماعی: رفتارهایی که از لحاظ اجتماعی و فرهنگی غیرقابل قبول و عجیب تلقی میشوند.
ملاکهای تشخیصی کلی اختلال شخصیت
بر اساس استانداردهای جهانی روانپزشکی، برای تشخیص اختلال شخصیت، فرد باید الگوی پایداری از رفتار و تجربه درونی را نشان دهد که با انتظارات فرهنگی مغایرت دارد. این الگو باید در حداقل دو مورد از زمینههای زیر آشکار شود:
- شناخت (راههای ادراک و تفسیر خود، دیگران و رویدادها)
- هیجانپذیری (دامنه، شدت و تناسب پاسخهای هیجانی)
- کارکرد میانفردی (روابط با دیگران)
- کنترل تکانه (توانایی کنترل خشم یا رفتار)
همچنین این الگو باید پایدار و طولانیمدت باشد (شروع از نوجوانی یا اوایل بزرگسالی) و ناشی از مصرف دارو یا بیماری جسمانی نباشد.
طبقهبندی انواع اختلالات شخصیت
بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (DSM)، ده اختلال شخصیت اصلی وجود دارد که در سه گروه (کلاستر) دستهبندی میشوند:
گروه A: افراد عجیب و نامتعارف (Odd/Eccentric)
این افراد اغلب رفتارهایی دارند که از نظر دیگران عجیب یا غیرعادی به نظر میرسد و معمولاً در روابط اجتماعی دچار مشکل هستند.
- اختلال شخصیت پارانوئید (Paranoid): بدبینی و بیاعتمادی شدید به دیگران بدون دلیل منطقی.
- اختلال شخصیت اسکیزوئید (Schizoid): انزواطلبی، بیتفاوتی به روابط اجتماعی و سردی هیجانی.
- اختلال شخصیت اسکیزوتایپال (Schizotypal): افکار و باورهای خرافی عجیب، ظاهر نامتعارف و اضطراب اجتماعی شدید.
گروه B: افراد نمایشی، احساساتی و دمدمی (Dramatic/Erratic)
ویژگی بارز این گروه، نوسانات شدید هیجانی و رفتارهای غیرقابل پیشبینی است.
- اختلال شخصیت ضد اجتماعی (Antisocial): عدم رعایت حقوق دیگران، قانونگریزی، دروغگویی و عدم پشیمانی از آزار دیگران.
- اختلال شخصیت مرزی (Borderline): بیثباتی شدید در روابط، تصویر خود و هیجانات، ترس از رها شدن و رفتارهای خودآسیبرسان.
- اختلال شخصیت نمایشی (Histrionic): نیاز شدید به توجه، رفتارهای اغواگرانه و ابراز احساسات سطحی اما غلیظ.
- اختلال شخصیت خودشیفته (Narcissistic): حس خودبزرگبینی، نیاز به تحسین مداوم و فقدان همدلی با دیگران.
گروه C: افراد مضطرب و هراسان (Anxious/Fearful)
رفتار این افراد تحت تأثیر اضطراب و ترسهای شدید است.
- اختلال شخصیت دوریگزین یا اجتنابی (Avoidant): احساس بیکفایتی، حساسیت شدید به انتقاد و دوری از روابط اجتماعی به دلیل ترس از طرد شدن.
- اختلال شخصیت وابسته (Dependent): نیاز افراطی به مراقبت شدن، ناتوانی در تصمیمگیری بدون اطمینانجویی و ترس از جدایی.
- اختلال شخصیت وسواسی-جبری (Obsessive-Compulsive): اشتغال ذهنی با نظم، کمالگرایی و کنترل، به قیمت از دست دادن انعطافپذیری.
چرا درمان اختلال شخصیت دشوار است؟
یکی از چالشهای اصلی درمان این است که صفات شخصیتی ناسازگارانه در این افراد بسیار عمیق و حکاکی شده است. این افراد در برابر تغییر مقاومت میکنند زیرا مکانیزمهای دفاعی آنها به گونهای شکل گرفته که اضطراب و افسردگی را سرکوب کند.
دفاعها در مؤثرترین حالت خود میتوانند اضطراب و افسردگی را به کلی از بین ببرند. بنابراین، یکی از دلایل عمدهای که افراد مبتلا به اختلال شخصیت رفتارشان را تغییر نمیدهند، این است که دست کشیدن از هر مکانیزم دفاعی به معنای روبرو شدن با حجم زیادی از اضطراب و درد خودآگاهانه است.
درمان اختلالات شخصیت
با وجود دشواری، درمان امکانپذیر است. بهترین روش درمان ترکیبی از رویکردهای زیر است:
- رواندرمانی: روشهایی مانند طرحواره درمانی، رفتار درمانی دیالکتیکی (DBT) و درمان شناختی-رفتاری (CBT) بسیار مؤثر هستند.
- دارودرمانی: اگرچه داروی خاصی برای “تغییر شخصیت” وجود ندارد، اما داروها میتوانند علائم همراه مانند افسردگی، اضطراب و پرخاشگری را کنترل کنند.
در مرکز مشاوره پرتو آیین، ما با ارزیابی دقیق نوع اختلال و شدت آن، برنامهای جامع برای کمک به فرد جهت دستیابی به انعطافپذیری بیشتر و زندگی آرامتر ارائه میدهیم.